محمد بن هندوشاه نخجوانى

ديباچه 12

دستور الكاتب في تعيين المراتب ( فارسى )

معلومست ، آذربايجان كاملا بوسيله سلطان اويس كه پايتخت خود را بدانجا ( به تبريز ) منتقل ساخت تسخير گرديد و تبريز تا پايان موجوديت سلسله جلايرى پايتخت اين دولت بود . همكارى محمد نخجوانى با غياث الدين همچنين در بخش امور مالى نيز صورت ميگرفت ، بديوان ماليه او در زمان سلطان ابو سعيد دعوت شده بود « 1 » . نخجوانى را نيز ميتوان مانند پدرش يكى از رجل دولتى و صاحبمنصبان ديوان ماليه محسوب داشت . خدمت در ديوان اثرى جدى روى جهان‌بينى و بنابراين روى آثار او باقى گذاشت . آشنائى مستقيم با اوضاع كشور و وضعيت اسفناك اهالى زحمتكش كه در نتيجه اشغال مغولها و بالنتيجه حكمرانى فئودالهاى كوچ‌نشين سخت‌تر و بدتر شده بود مؤلف را بر آن داشت كه مانند رشيد الدين ، وصاف ، حمد الله قزوينى و ديگران بشرح وضعيت اسفناك سكنه اصلى شهرها و دهات و همه كشور بطور كلى بپردازد . در اين زمينه او نظرياتى پيرامون مرتب ساختن ماليات ، طرز گرفتن آن و بهبود وضعيت دهقانان و پيشه‌وران و همچنين درباره امور دولتى ميدهد . ضمنا با شرح وضعيت اقشار مظلوم اهالى و دادن نظريات مشورتى خود درباره اين و يا آن مسئله مهم او نيز مانند رجل دولتى نامبرده در بالا منافع طبقه حاكمه غيركوچ‌نشين محلى را در نظر ميگرفت . خدمت در ديوان ماليه ، آشنائى نزديك با وضع سياسى و اقتصادى كشور و سكنه آن ، همچنين وجود تضاد شديد بين اقتصاديات كوچ‌نشينى

--> ( 1 ) همانكتاب ، ص 24 ، 25